Πάνος Καζάκος, 1941. Είμαι Ομότιμος καθηγητής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, μέλος της επιστημονικής επιτροπής του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή των Ελλήνων (μέχρι τον Μάρτιο του 2018) και πρόεδρος του Ανώτατου Τεχνολογικού Εκπαιδευτικού Ιδρύματος Πελοποννήσου (μέχρι το καλοκαίρι 2017) και στη συνέχεια επίτιμος καθηγητής του.

Σπούδασα πολιτικές επιστήμες στην Ελλάδα και οικονομική στη (Δυτική) Γερμανία όπου πήγα το 1963 αρχικά ως «φιλοξενούμενος εργάτης» (Gastarbeiter). Εργάσθηκα  στη Norddeutsche Wollkämmerei, AG Weser, Deutsche Post, Bayer AG  κ.α.  Ολοκλήρωσα όμως τις σπουδές μου  χάρη σε υποτροφία της Friedrich-Ebert-Stiftung.

Είμαι διδάκτωρ του Christan-Albrechts-Universität του Kiel. Το θέμα της διατριβής μου ήταν «Markt und Entwicklung– Zur ordnungspolitischen Frage am Beispiel Griechenlands“ (Αγορά και ανάπτυξη- συμβολή στο θεσμικό πρόβλημα με παράδειγμα την Ελλάδα, 1971).

Κατά τη διάρκεια των σπουδών  και της παραμονής στη Γερμανία ως το 1974 συμμετείχα ενεργά σε πολιτικές δραστηριότητες: Διετέλεσα πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Εργαζομένων της Βρέμης και του φοιτητικού συλλόγου στο Κίελο, Auslandsreferent στο ΔΣ της  Ένωσης Φοιτητών του Πανεπιστημίου του Κιέλου, και μέλος της Σοσιαλιστικής Δημοκρατικής Ένωσης (ΣΔΕ) Δυτικής Γερμανίας όπου είχα αυτοτοποθετηθεί στην «τάση» των Sozialliberalen.

Σήμερα, εκτός από  τις θεσμικές ιδιότητες (βλ. πιο πάνω),  δίνω διαλέξεις  στο Κέντρο Αριστείας Jean Monnet,  στη Σχολή Εθνικής Ασφαλείας, στην Ελληνική Εταιρεία, στο Ινστιτιούτο Διπλωματίας και Διεθνών υποθέσεων κ.α. είμαι μέλος της συντακτικής επιτροπής του επιστημονικού περιοδικού  European Politeia (συνέχεια του  Ευρωπαίων Πολιτεία)  και του ΔΣ του Ελληνικού Κέντρου Ευρωπαϊκών Μελετών και Ερευνών. Την περίοδο 1990-2000 ήμουν μέλος του ΔΣ του Ελληνικού Ιδρύματος Εξωτερικής και Ευρωπαϊκής Πολιτικής.

Έχω διδάξει, ανάμεσα σε άλλα, ως ακαδημαϊκός φροντιστής (Τutor) και βοηθός (Assistent) μικροοικονομική και μακροοικονομική θεωρία στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης (1971-1974), με ανάθεση διδασκαλίας πολιτική οικονομία στην Ανώτερη Σχολή Κοινωνικής Εργασίας (Höhere Fachschule für Sozialarbeit) της Φρανκφούρτης (1991-2), στο Κέντρο Ανώτερης Τεχνικής και Επαγγελματικής Εκπαίδευσης της Αθήνας διεθνές εμπόριο και πολιτική οικονομία (1975-78), ως ειδικός επιστήμων στο Οικονομικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών (1978-1982),  και ως καθηγητής πλέον από τη δεκαετία του ‘80 πολιτική οικονομία (μακροοικονομική), πρότυπα οικονομίας και κοινωνικού κράτους στην Ευρώπη, ειδικά θέματα ευρωπαϊκής οικονομικής ενοποίησης και οικονομική θεωρία της πολιτικής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης και Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ. Επίσης έχω διδάξει ειδικά θέματα ευρωπαϊκής ενοποίησης και οικονομικής πολιτικής στο Εθνικό Κέντρο Δημόσιας Διοίκησης, στη Διπλωματική Ακαδημία κ.α. Το 2006 έδωσα σειρά διαλέξεων ως visiting scholar σε πανεπιστήμια των ΗΠΑ (βλ. πιο κάτω).

Έχω συμμετάσχει  στο πρόγραμμα Jean Monnet  της ΕΕ για τη δημιουργία πανεπιστημιακών υποδομών, ήμουν επιστημονικός υπεύθυνος των προγραμμάτων αναμόρφωσης των προπτυχιακών και μεταπυχιακών σπουδών στο Τμήμα ΠΕΔΔ, μέλος της επιτροπής για την αναμόρφωση των βιβλιοθηκών του Πανεπιστημίου Αθηνών (στο πλαίσιο ΕΠΕΑΕΚ) και της (κεντρικής επταμελούς) Επιτροπής Ερευνών (2001-2004).

Τέλος, έχω διατελέσει, ανάμεσα σε άλλα,

• Εμπειρογνώμων α΄ του Υπουργείου Εξωτερικών στις Διευθύνσεις ΕΕ και Διεθνών Oικονομικών Οργανισμών (Ιανουάριος 1981- 1987). Με την ιδιότητα αυτή συμμετείχα σε Συμβούλια Υπουργών και επιτροπές ειδικών της ΕΕ, του ΟΟΣΑ, της UNCTAD και της UNIDO.
• Στέλεχος της Διεύθυνσης Προγραμματισμού και Μελετών της ΑΤΕ (1978-1981),
• Πρόεδρος του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης (1987-1991) και μέλος της Συγκλήτου του Πανεπιστημίου Αθηνών (1988-89),
• Πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Πολιτικής Επιστήμης (1988-1989),
• Διευθυντής ερευνών του Ελληνικού Κέντρου Ευρωπαϊκών Μελετών (1991/1993),
• Μέλος της Επιτροπής Πολιτικού Σχεδιασμού του ΥΠΕΞ (Ιούλιος 1991-τέλη 1992),
• Πρόεδρος της Αναπτυξιακής Εταιρείας του Δήμου Αθηναίων Α.Ε. (1995/97),
• Διευθυντής του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Ευρωπαϊκών και Διεθνών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1996-2002, 2005-2006),
• Υπότροφος έρευνας στο Europa-Kolleg του Αμβούργου Γερμανίας ( 2001-2003).
• Μέλος της επιτροπής εμπειρογνώμων του Εθνικού Συμβουλίου Ανταγωνιστικότητας (2004-5),
• Μέλος της επιτροπής διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων του ΥΠΕΘΟ (2005-2010)
• 2006: Visiting Scholar στις ΗΠΑ (New York City University, Columbia, Tufts, Pitsburgh , Wilson Center, American University) όπου οι διαλέξεις μου είχαν ως αντικείμενα την οικονομική διακυβέρνηση της ΕΕ, τη νέα Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας και τις προοπτικες της ΕΕ.
• 2003-2009  διευθυντής του Εργαστηρίου Ευρωπαϊκής Ενοποίησης και Πολιτικής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
• 2003-2016 μέλος της επιστημονικής επιτροπής του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή των Ελλήνων.

κ.α.

Έχω συμμετάσχει σε σειρά συνεδρίων στο εξωτερικό και το εσωτερικό για θέματα σχετικά με την θεσμική εξέλιξη της ΕΕ, την ελληνική οικονομική πολιτική, την ένταξη της Ελλάδας στην ΟΝΕ, τις ελληνοτουρκικές οικονομικές σχέσεις.

Οι επιστημονικές δημοσιεύσεις στην ελληνική, αγγλική και γερμανική γλώσσα καλύπτουν τη σύγχρονη μακροοικονομική πολιτική, οικονομική πολιτική και ιστορία της μεταπολεμικής Ελλάδας, οικονομική θεωρία της πολιτικής, τις σχέσεις της Ελλάδας με την Ευρωπαϊκή Ένωση, την οικονομική συνεργασία στη ΝΑ Ευρώπη, τις εξελίξεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και μεθοδολογία των κοινωνικών επιστημών. Αρκετές δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά (με κριτές) και συλλογικούς τόμους είχαν παρουσιασθεί ως εισηγήσεις σε διεθνή συνέδρια. Τα ερευνητικά μου ενδιαφέροντα έχουν  τελευταία μετατοπισθεί προς την οικονομική θεωρία της πολιτικής (εφαρμογές της π.χ. στη συνταγματική μεταρρύθμιση) και μεθοδολογικά ζητήματα.

Αρθρογράφησα τακτικά στην εφημερίδα Καθημερινή (1996-2004), στο περιοδικό το Αντί (ως το 2008), στον Οικονομικό Ταχυδρόμο (ως το 2004) κ.α. Σήμερα δημοσιεύονται άρθρα μου στην εφημερίδα τα Νέα, στα περιοδικά Books’Journal, Τάσεις (2005-10), Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Εξελίξεις, Ευρωπαίων Πολιτεία κ.α. Είμαι μέλος της Κίνησης Πολιτών για την Ανοιχτή Κοινωνία και της Ελληνικής Εταιρείας Πολιτικής Επιστήμης.

Η μελέτη μου „Θεσμικές μεταρρυθμίσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση“ (Ι. Σιδέρης,1996), βραβεύθηκε από την Ακαδημία Αθηνών.

Παράρτημα 1.

Δραστηριότητες ως πρόεδρος του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης (1987-1992)

Ενεπλάκην με την πολιτική του ακαδημαϊκού χώρου. Αρχικά ως διευθυντής Τομέα, στη συνέχεια ως Πρόεδρος του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης την τετραετία 1987-1992  και για σύντομο χρονικό διάστημα ως μέλος της Συγκλήτου του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ήδη το πρώτο έτος της Προεδρίας μου στο Τμήμα ΠΕΔΔ συντάχθηκε σε συνεργασία με τη Δόμνα Μιράσγεζη και διανεμήθηκε έντυπος Οδηγός Σπουδών 1987-88ν. Εκδόθηκε όπως και οι επόμενοι ετησίως με την ευγενή προσφορά των εκδόσεων Αντ. Ν. Σάκκουλα. Περιείχε τις βασικές ρυθμίσεις του νόμου-πλαισίου  που αναφέρονται  στα όργανα του Τμήματος, στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων κλπ, ενημέρωνε τους φοιτητές για το πρόγραμμα σπουδών – τον ενιαίο για όλους κορμό των 4 πρώτων εξαμήνων και τέσσερις κύκλους σπουδών για τα υπόλοιπα τέσσερα εξάμηνα (Πολιτικής Ανάλυσης, Επικοινωνίας και ΜΜΕ, Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών, Διοικητικής Επιστήμης). Οι φοιτητές μπορούσαν πλέον να επιλέγουν έγκαιρα κύκλο σπουδών και μαθήματα επιλογής.  Ο Οδηγός σπουδών  αποτέλεσε τη βάση για μεταγενέστερη επανεξέταση και βελτίωσή του.

Από το 1990 ανέλαβα την πρωτοβουλία για την προετοιμασία για την οργάνωση μεταπτυχιακών προγραμμάτων σπουδών. Ήταν μία περίοδος συνεχών πειραματισμών. Ακολούθησαν η αναδιάρθρωση Τομέων, σύσταση ΔΣ του Τμήματος με τους δ/ντές των Τομέων, αποκέντρωση της διαχείρισης των διαθέσιμων πόρων στους Τομείς μετά την κατανομή τους από το ΔΣ, πρόταση πενταετούς προγράμματος ανάπτυξης του Τμήματος, ενίσχυση της τεχνολογικής υποδομής μέσω προγράμματος της ΕΕ, μεταφορά της «βιβλιοθήκης» του Τμήματος σε μεγαλύτερους χώρους στην Ιπποκράτους, πρόσληψη βιβλιοθηκονόμων, δοκιμαστική λειτουργία πρώτου σεμιναρίου υποψηφίων διδακτόρων υπό μία διεπιστημονική λογική  (που όμως λόγω της διασποράς των γνωστικών αντικειμένων δεν συνεχίσθηκε τα επόμενα χρόνια), αποτροπή εισόδου στο Τμήμα κομματικών κ.α.

Ως πρόεδρος του Τμήματος επέμενα ιδιαίτερα στην εισαγωγή κανόνων  π.χ. για τη σειρά διδασκαλίας μαθημάτων, προκηρύξεις θέσεων ΔΕΠ με βάση μια συμπεφωνημένη αντίληψη για τη φυσιογνωμία του Τμήματος, την εφαρμογή κριτηρίων συνάφειας με το γνωστικό αντικείμενο στις εκλογές μελών ΔΕΠ, τη μείωση των «νομικών» που εισέρρεαν στο Τμήμα και, όχι πάντοτε με επιτυχία,  την αποτροπή  ιδεολογικοπολιτικής επιλογής νέων μελών ΔΕΠ κλπ.

Ως προς το επιστημονικό και το επαγγελματικό μέλλον των αποφοίτων ήμουν πεπεισμένος ότι  έπρεπε ως επιστήμονες να κατέχουν τα εργαλεία της επιστήμης τους ειδικά μάλιστα τα μεθοδολογικά (συμπεριλαμβανομένης της στατιστικής) ώστε να ανταποκρίνονται στις μεταβαλλόμενες επαγγελματικές απαιτήσεις και να περιορισθεί ο προσανατολισμός στο Δημόσιο. Για τις ανάγκες μεθοδολογικής εμβάθυνσης σε προπτυχιακό και μεταπτυχιακό επίπεδο δημοσίευσα το έργο  Εξηγώντας την κοινωνία. Μία εισαγωγή σε μεθόδους και τεχνικές, Πατάκης, Αθήνα 2006). Δίδαξα το μάθημα σε μεταπτυχιακό επίπεδο για πολλά έτη, ενώ ο Ηλίας Νικολακόπουλος δίδασκε τη στατιστική και ο Γιάννης Υφαντόπουλος ενδιαφερόταν για εφαρμογές της στον τομέα της Υγείας. Είχε προηγηθεί ο Γιάννης Μεταξάς με σύγγραμμα για τη μέθοδο της πολιτικής επιστήμης. Όμως γενικά η μεθοδολογία δεν ανήκε στις προτεραιότητες των διδασκόντων του Τμήματος.

Παράρτημα 2. Ακαδημαϊκές αναζητήσεις.

Όσον αφορά τα ακαδημαϊκά μου ενδιαφέροντα  σημειώνω τα εξής:  Έχοντας σπουδάσει πολιτική επιστήμη και οικονομική αναζητούσα εξ αρχής τρόπους επιστημονικής γεφύρωσης των πειθαρχιών –τη διεπιστημονικότητα όπως την αντιλαμβανόμουν, αρχικά  συζητώντας τις οικονομικές επιπτώσεις διαφορετικών θεσμικών τύπων π.χ. του κορπορατισμού.

Συναφώς, η  «επαφή» μου με την public choice ( δημόσια επιλογή ή νέα πολιτική οικονομία) επηρέασε τις αντιλήψεις μου για την πολιτική και μου έδωσε ένα ερμηνευτικό κλειδί για τις σχέσεις οικονομίας και πολιτικής. Χωρίς δογματικές εμμονές (όπως ελπίζω) τη χρησιμοποίησα ως πλαίσιο ανάλυσης σε πολλές δημοσιεύσεις από την πρώτη δεκαετία του αιώνα (βλ. Ανάμεσα σε κράτος και αγορά :Οικονομία και οικονομική πολιτική στη μεταπολεμική Ελλάδα, εκδόσεις Πατάκη 2001)   και ιδίως την εποχή των Μνημονίων.

Η θεωρία της δημόσιας επιλογής, ή νέα πολιτική οικονομία, δέχεται θεμελιωδώς ότι τα άτομα δρουν «ορθολογικά», ζυγίζοντας κάθε φορά οφέλη και ζημιές για τα ίδια και προσπαθώντας να μεγιστοποιήσουν το δικό τους καθαρό όφελος ή συμφέρον (self-interest).  . Πρόκειται για μια πολιτισμικής φύσης παραδοχή. Η θεωρία εξηγεί μεταξύ άλλων τις εγωιστικές, καιροσκοπικές και εντέλει μυωπικές συμπεριφορές πολιτικών και πολιτών. Εκδηλώνονται καθαρά στον λεγόμενο πολιτικό οικονομικό κύκλο (political business cycle), στη μυωπική υποβάθμιση των μακροχρόνιων επιπτώσεων από αποφάσεις που φέρνουν πρόσκαιρα οφέλη (time inconsistency), στην υποτίμηση των «εξωτερικοτήτων» της δραστηριότητας καταναλωτών και παραγωγών (externalities) και σε συμπεριφορές «λαθρεπιβάτη» (free-rider) και προσοδοθηρίας (rent-seeking).

‘Όμως σύντομα αναγνώρισα τις επιφυλάξεις που διατυπώθηκαν στη διεθνή ακαδημαϊκή συζήτηση ότι  ατομικός ορθολογισμός με βάση τον υπολογισμό του εγωιστικού συμφέροντος προϋποθέτει την ικανότητα ατόμων και ομάδων να λαμβάνουν «τέλεια» πληροφόρηση πριν καταλήξουν σε μια δεδομένη απόφαση που θα υπηρετεί τα συμφέροντά τους. Στην πραγματικότητα, όμως, η λήψη του συνόλου των αναγκαίων πληροφοριών δεν είναι εφικτή. Συνεπώς ο ατομικός ορθολογισμός υπόκειται σε περιορισμούς.

Στα ελλείμματα πληροφόρησης που περιορίζουν  ή τροποποιούν την ορθολογικότητα των ατόμων στην πράξη προστέθηκαν οι θεωρίες του κοινωνικού κεφαλαίου. Αυτές υπέδειξαν ότι στις ατομικές επιλογές σημαντικό ρόλο παίζουν οι κοινωνικές σχέσεις των ατόμων και ειδικότερα  ο βαθμός εμπιστοσύνης που γεννιέται σε αυτές. Ισχυροί οικογενειακοί δεσμοί χαρακτηρίζουν κοινωνίες μη εμπιστοσύνης (non–trust societies), ή χαμηλής εμπιστοσύνης όπου τα άτομα δύσκολα αναπτύσσουν ικανότητα συνεργασίας με άλλα εκτός του οικογενειακού κύκλου.

Αντλώντας από τη διεθνή βιβλιογραφία δέχθηκα το υψηλό επίπεδο εμπιστοσύνης βελτιώνει την αποτελεσματικότητα στη διακυβέρνηση μιας χώρας και την τήρηση νόμων και συμβολαίων, την ικανότητα προσαρμογής σε μεταβαλλόμενες συνθήκες, τη δυναμική της οικονομίας. Αντίθετα, σε χώρες ή περιοχές χαμηλής εμπιστοσύνης όπου υπερισχύει ο οικογενειακός έλεγχος επιχειρήσεων και το μικρό τους μέγεθος, η διάθεση για ανάληψη ρίσκου και για συνεργασία με άλλες επιχειρήσεις είναι περιορισμένη και η «οικογενειοκρατία» υποκαθιστά σύγχρονες μορφές επιχειρηματικής διακυβέρνησης (και δημόσιας διοίκησης).

Ο τύπος κοινωνικού κεφαλαίου επηρεάζει την πολιτική (με κάθε έννοια). Όπου οι πολίτες νομίζουν ότι η οικονομική τους επιτυχία εξαρτάται λιγότερο από την ατομική προσπάθεια και περισσότερο από οικογενειακές και πολιτικές δικτυώσεις (συμμετοχή δηλαδή σε πελατειακά δίκτυα), το κράτος διογκώνεται υπέρμετρα και ρέπει προς ελλείμματα και δάνεια. Έτσι, οι μακροχρόνιες προοπτικές ανάπτυξης εξασθενίζουν. Η πολιτική μετατρέπεται σε ένα γενικευμένο και μυωπικό  αλισβερίσι.

Εξέτασα το ζήτημα της εμπιστοσύνης στην Ελλάδα πρώτα στο κείμενό μου  «Κοινωνικό κεφάλαιο και συλλογική δράση: Επιπτώσεις  σε οικονομικές δομές, επιδόσεις και μεταρρυθμίσεις», Η ελληνική εμπειρία», στο Επιστήμη και Κοινωνία τεύχος 16/2007) και τελευταία στη μελέτη  με τον Πάνο Κολιαστάση Αφανείς και ορατές αντιθέσεις- παράδοση και νωτερικότητα στη μεταδικτατορική Ελλάδα, Θεσσαλονίκη 2023). Στην έκδοση αυτή εντάξαμε τις παραπάνω οπτικές στο ευρύτερο πλαίσιο της νεωτερικότητας. Εφαρμογές συνδυασμών της δημόσιας επιλογής και του κοινωνικού κεφαλαίου βρίσκει κανείς σε σειρά δημοσιεύσεων (Από τον ατελή  εκσυγχρονισμό στην κρίση. Μεταρρυθμίσεις, χρέη και αδράνειες στην Ελλάδα 1993-2010, Εκδόσεις Πατάκη Αθήνα 2001 – “Europeanization, public goals and group interests: Convergence policy in Greece  1990-2003”,  West European Politics, vol. 27 (2004), No, 5 , pp 901-918 –  Η δραχμή δεν θα είναι λύση. Οικονομικές και πολιτικές επιπτώσεις της εξόδου της Ελλάδας από την ΕΕ, Επίκεντρο Θεσσαλονίκη, 2016. Το τέλος των ψευδαισθήσεων- ελεγχόμενες πτωχεύσεις, οικονομική κρίση και μνημόνια  2009-2019, Εκδόσεις Παπαζήση 2020 σε δεύτερη έκδοση  κ.α.).

Στο ίδιο πνεύμα έγραψα και μερικά κείμενα στην αγγλική και γερμανική (βλ. δημοσιεύσεις στην ιστοσελίδα). Μέχρι την πρώτη δεκαετία του αιώνα συνέχισα βέβαια να ερευνώ και δημοσιεύω βιβλία και άρθρα για την ευρωπαϊκή ενοποίηση και τις σχέσεις Ελλάδας και ΕΕ. ( βλ. μεταξύ άλλων «Die griechische Politik 2009-2014. Der Kampf um Kredite und der mühsame Weg zu Reformen», in Ulf-Dieter Klemm und W. Schultheiß (Hg) Die krise in Griechenland,  Campus, Frankfurt 2015,Σ. 35-53.    Το αβέβαιο μέλλον της ΕΕ και η Τουρκία, Ιστορική ταυτότητα, θεσμοί και υπερεπέκταση στην Ευρώπη, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2003,  Έτοιμη για το μέλλον; Η Ευρώπη μετά την αναθεώρηση των Συνθηκών, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2008)  Νωρίτερα , ένα   πόνημα πολιτικής (policy)  έτυχε του βραβείου της Ακαδημίας Αθηνών τον Δεκέμβριο 1995 (Οτίτλος: Θεσμικές μεταρρυθμίσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση, εκδόσεις Ι. Σιδέρη, Αθήνα 1996 (βραβεύθηκε από την Ακαδημία Αθηνών το 1995).

Αλλά ακόμα και στα θέματα αυτά το ενδιαφέρον μου μετατοπιζόταν σε μεθοδολογικά ερωτήματα. Τα συνόψισα στο “Θεωρητικός πλουραλισμός και μεθοδολογικές συγκλίσεις  στην πολιτική ανάλυση της ευρωπαϊκής ενοποίησης”, Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης, τεύχος 33, Μάϊος 2009, σελ. 5-20. Βλ. επίσης μεταξύ άλλων «Ο ορθολογισμός της αποχής. Σκέψεις για την εκλογή του ΕΚ από μια μειοψηφία πολιτών», Ευρωπαίων Πολιτεία, τεύχος  2, Αύγουστος 2009, σελ. 293-302.

Γενικά, ο θεωρητικός προσανατολισμός μου απέκλινε από τις τάσεις που επικρατούσαν στο Τμήμα δημιουργώντας μου, μαζί με τη διαφορετική αντίληψή μου  σε συγκεκριμένα πρακτικά ζητήματα (επιλογής μελών ΔΕΠ, δομής σπουδών με προαπαιτούμενα κλπ.)   προβλήματα επιστημονικής επικοινωνίας με πολλά μέλη ΔΕΠ (αλλά κανένα  με τους φοιτητές, ακόμα και τους ακτιβιστές).

Πριν από τη κρίση του 2010 είχα υποστηρίξει ΄΄ότι έπρεπε να γίνουν σοβαρές μεταρρυθμίσεις στη χώρα. Ήταν λογικό κατά συνέπεια ότι  κατά τη διάρκεια της περιόδου των «μνημονίων» υποστήριξα τη γενική κατεύθυνση των θεσμικών προσαρμογών που περιείχαν με σειρά ολόκληρη δημοσιεύσεων και ομιλιών (βλ. βιβλιογραφία). Υποστήριζα όμως ότι θα έπρεπε να πραγματοποιηθεί εξ αρχής περικοπή του χρέους ώστε η λιτότητα να είναι μικρότερης κλίμακας  και να αποφευχθεί η βαριά ύφεση της οικονομίας. Τον Ιούλιο του 2015 τάχθηκα με ομιλία μου στην κεντρική πλατεία της Καλαμάτας υπέρ του ΝΑΙ και ψήφισα ΝΑΙ.